TİROİT FONKSİYONLARI VE BESLENME

DR GÜL DAĞLAR

Beslenmenin tiroit üstünde etkisi büyüktür. Gerek besin içerikleri gerekse vitamin ve mineraller gastrointestinal sistem ve gut mikrobiat üstünde olduğu gibi tiroit gelişimi ve fonksiyonları üstünde de etkilidir. Tiroit – gut aksı mikrobiata üstünden, vitaminler, mineraller, çevre kirliliği, ilaçlar ve daha pek çok faktörden etkilenir. Diyet değişiklikleri gut mikrobiatayı etkileme yoluyla tiroit fonksiyonlarını da etkiler. Bu etki besin emilimi immünolojik etki veya epigenetik değişiklikler yoluyla olur. Beslenme dengesizliği veya eksikliği; tiroidin az çalışmasında, zehirli guatr oluşmasında, otoimmün tiroit hastalıkları veya tiroit kanseri gelişimi üstünde etkilidir. Vitamin ve mineraller eser miktarda da olsa gen yazılımı enzimatik reaksiyonlar hücreler arası sinyalleşme gibi birçok işleyişte hayati role sahiptir.
İyot, selenyum, çinko, bakır, demir, magnezyum, vitamin A, D ve B12 tiroit hormon sentezini etkiler ve düzenler.

İYOT
İyot ince bağırsaktan emilir. Tiroit hormon üretimi iyot sayesinde olur. Vücut iyot deposu büyük oranda tiroit bezidir. İyot eksikliğinde yeterli tiroit hormonu üretilemez ve hipotiroidizm gelişir. Uzun süreli iyot eksikliğinde tiroit bezi büyür ve guatr oluşur. Öte yandan fazla iyot alımı da tiroit fonksiyonların bozar ve hipertiroidizme yol açar. Graves veya Hashimoto tiroiditi gibi otoimmün tiroit hastalıklarını iyot aşırı kullanımı tetikleyebilir. Kontrolsüz iyot kullanımına dikkat edilmelidir.
Günlük iyot ihtiyacı çocukta 70 mikrogram, erişkinde 150 mikrogramdır. Gebelikte ve emzirmede bu ihtiyaç artar. Gebelikte 250 mikrograma kadar günlük ihtiyaç görülebilir. İdrar iyot ölçümü ile iyot eksikliği olup olmadığına kanaat edilir. İdrar iyot düzeyi litrede 100 mikrogramın altında ise iyot alımının yetersizliğinden söz edilir. Gebelikte iyot bebeğin zeka gelişimi için önemlidir.
Gebelerde idrar iyotu 100 µg/ litrenin altında ise günlük 250 µg potasyum olarak takviye önerilir. Gebelik planı olan kadınlarda üç ay önceden tedaviye başlanması uygun olacaktır.
İyot ihtiyacı deniz ürünleri, süt, yumurta, iyotlu tuz ile karşılanabilir. Takviye olarak alınması gerekirse potasyum tablet veya damla ya da iyot içeren multivitamin tabletler önerilir. İyot takviyesi olarak Lügol solüsyonu yanlış bir seçimdir. Lügol tıbbi tedavi amaçlı kullanılır, takviye amaçlı kullanılmamalıdır.

SELENYUM
Selenyum tiroit sistemi için gerekli bir eser elementtir. Günlük ihtiyaç 80-400 µg arasındadır. Vücutta ortalama 14 mg selenyum bulunur. Glutatyon peroxidaz ve iyodotironin deiodinaz enzim sistemlerinin bir parçasıdır. Selenyum bağımlı sistemler hücreleri oksidatif strese ve yıkıma karşı korur. Tiroit bezinde TSH uyarısına bağlı hidrojen peroksit üretilir ve tiroit peroksidaz tarafından tiroglobulinin iyodinasyonu için gereklidir. Sonuçta T4 üretilmiş olur. Fazla hidrojen peroksit ise tiroit peroksidazın inaktivasyonuna yol açar ve birikmesi tiroit dengesini bozar. Yani fazlası zararlı olduğu için selenyum eksikliği olmayanlarda takviye ilaç önerilmez.
Selenyum ve iyot eksikliği kombine ise sadece selenyum takviyesi bile gebelikte oluşacak hipotiroidizm olgularını azaltır. Ancak selenyum takviyesi öncesi iyot eksiliği de gözden kaçmamalıdır.
Özellikle otoimmun tiroit hastalıklarında selenyum takviyesi ile anti TPO düzeyleri düşmektedir.
Günlük takviye 80-400 mikrogramı geçmemelidir. Eksikliği yoksa takviye alınmasına gerek yoktur.

DEMİR

Demir vücutte oksijen tutmaya yatkın bir elementtir. Aynı zamanda tiroit hormonları için gerekli bir mineraldir. Normal insan bedeni 4 gram demir barındırır. Demirin büyük kısmı hemoglobin ve myoglobin olarak bulunur. TPO ( tirozin peroksidaz enzimi) gibi proteinlerin aktif bölgelerindeki santral atomdur. TPO tiroit hücrelerinde taşınır. Tiroit hormon sentezinde etkili multifonksiyonel bir enzimdir.
Demir eksikliği olduğunda tiroit hormon sentezi azalabilir veya T4’ ün T3’ e dönüşümü etkilenebilir. Özellikle gebelikte yetersiz tiroit hormon salınımı bebeğin zeka gelişimini etkileyebilir.

VİTAMİN D

D vitamini vücutta kalsiyum ve fosforu düzenlemeye yardımcı temel bir vitamindir. Tiroit bezinde D vitamini reseptörleri vardır. D vitamini otoimmün bozukluklarda koruyucudur. Aktif vitamin D (25 OH D) plasentayı geçer. Çocukluk ve ergenlikte düşük vitamin D olması otoimmün tiroit hastalıklarını tetikler. D vitamini eksikliği giderilen olgularda antiTPO düzeylerinde düşme gözlenmiştir.

ÇİNKO

Çinko gen ekspresyonu, hücre büyümesi ve bir çok enzimatik reaksiyonda rol alan eser bir mineraldir. Tiroit hormon sentezi ve metabolizmasında önemli rolleri vardır. Mercimek, fındık, ceviz, kırmızı et, tahıllar ve süt ürünlerinde bolca bulunur. Tiroit içerisinde TPO kritik role sahiptir. TPO; tiroglobulinin iyot ile katalizasyonunda kilit role sahiptir. Tiroglobülin tiroit hormonunun öncü proteinidir. Ayrıca T4 ve T3 oluşumunda rolü vardır. Otoimmün bozukluklarda çinko yetersizliği bağışıklık sisteminin yanısıra hücre fonksiyonlarını ve sinyal iletimini bozar. Çinko eksikliği hormonların vücuttaki rollerinde etkili olmasını da bozar. Böylece hipotirodizm gelişmesine neden olur. Yanı sıra saç dökülmesi, vücutta kuruluk, pigment kaybı gibi olumsuz etkiler doğurabilir. Çocuklarda ve yetişkinlerde çinko eksikliği tiroit büyümesine yol açabilir. Özellikle iyot eksikliği olan yörelerde nodüler guatr gelişiminde çinko eksikliğinin de rolü vardır.

BAKIR

Bakır tahıllarda, çikolata, yeşil yapraklı bitkiler, kabuklu deniz ürünleri, sakatat ve balıkta bulunan eser bir mineraldir. Tiroit hormon sentezinde ve düzenlenmesinde anahtar rolleri vardır. Erişkin erkek ve kadınlarda günlük ihtiyaç bir miligramdır. Tirozinaz enziminin ko faktörü olup inaktif T 4’ün aktif T3 ‘e dönüşmesinde rolü vardır. Tirozinaz enziminin ko- faktörü olarak TPO sentezi için gereklidir. TPO tiroit hormonlarının öncüsüdür. Takip eden iyodotirozin ile birleşme basamağı ile T4 T3 oluşur. Ayrıca bakırın antioksidan özelliği vardır. Eksikliğinde oksidatif stres oluşarak tiroit disfonksiyonuna yol açabilir. Bakır eksikliği subklinik veya aşikar hipotiroidizm nedeni olabilir. Ancak yüksek dozlar da tiroit fonksiyonlarını bozabileceğinden kontrolsüz kullanımı önerilmez.

MAGNEZYUM

Mercimek, yeşil yapraklı bitkilerde, ceviz, fındık, tohumlar, süt ve tahıllarda bulunur. Magnezyum birçok enzim ve enzimatik reaksiyonda ko-faktör rolüne sahiptir. Tiroit hormon metabolizmasında da kilit rolü vardır. Deiyodinasyon basamağında indirek etkisi vardır. T4’ ün daha aktif form olan T3 dönüşümünü katalize eder. Magnezyum eksikliği selenyumun dokuda kullanımını da azaltır. Magnezyum eksikliği toplumda sık görülen bir durumdur ve tiroit fonksiyonlarında bozulma ile sonuçlanır. Kan magnezyum seviyesinin düşüklüğü otoimmün tiroit ve hipotiroidizm olgularında sık görülmüştür. Ayrıca inflamasyon ve serbest radikaller üzerinden magnezyum eksikliği karsinogenez üstünde de etkilidir. Özellikle menopoz sonrası kadınlarda magnezyum seviyesinin anlamlı derecede düştüğü gösterilmiştir. Tiroit hormon düzeyi ile magnezyum düzeyi arasında bariz bir ilişki vardır. Menopoz sonrası tiroide dair bozukluklarda magnezyum eksikliğinin katkısı büyüktür. Öte yandan yüksek magnezyum düzeyi de tiroit aktivitesini arttırır; yani magnezyum düzeyinin dengeli bir şekilde tutulması tiroit sağlığı ve genel sağ kalım için değerlidir.

VİTAMİN A
Yağda çözülen bir mikroelement olan vitamin A bir çok fizyolojik olayda kilit role sahiptir. Görme, bağışıklık sistemi, üreme, hücresel gelişme ve ayrımlaşma. Birden fazla mekanizma ile tiroit bezinin dengesinde önemli rolü vardır. Özellikle iyot eksikliği varsa vitamin eksikliği tiroit bezindeki yıpranmayı tetikler, bozulmuş tiroit hormon sentezi ve Tiroglobülin üretim azlığı görülür. Sonuçta tiroit bezinde büyüme ve guatr oluşumu gözlenir. vitamin A TSH reseptör sinyal yollarında gen ekspresyonunu etkiler, böylece tiroit hormon üretiminde ve salınımını da etkiler. Tiroit bozukluklarında vitamin A desteği yapılması olumlu etki yapar.

B12 KOBALAMİN

Tiroit fonksiyonlarında ve metabolizmanın bütünsel sağlığında etkili bir vitamindir. B12’ nin zengin olduğu gıdalar kırmızı et, balık, yumurta, süt, süt ürünleridir. Vitamin B12 eksikliği Hasimoto gibi otoimmün hastalıklarda önemli role sahiptir. Otoimmün tiroit hastalıklarında B12 ’nin eksik olduğu gösterilmiştir. TPO antikorları B12 eksikliğinde yüksek düzeylerde ölçülür. B12 desteklenmesi ile hastalığın şiddetinde azalma gözlenmiştir. Özellikle hipotiroidizm olgularında B 12 düzeyinin düşük olduğu gösterilmiştir.

GUT MİKROBİATA

İnce bağırsak floramız metabolizmamız için gerekli emilimleri sağlar. Bu nedenle intestinal flora metabolik, nutrisyon ve bağışıklık dengemizin korunmasında çok değerlidir. Gut mikrobiyatamız tiroit bezini ve başka birçok mekanizmayı etkileyebilir. İyot, selenyum, çinko ve demir gibi tiroit sağlığı için gerekli minerallerin emilimi ince bağırsaklardan olmaktadır.
Endokrin bozukluklar gut mikrobiyatasında değişime yol açarak enerji metabolizmasını bozabilir ve kilo alımına yol açabilir. Ilk 1000 günde anne sütü endokrin olarak yeni doğan bebeğin kaynağıdır. Yeni doğan için bir kaynak teşkil eder. Bağırsak- anne döngüsü annenin kan dolaşımındaki maddelerin bebeğe geçişini sağlar. Bebeğe geçen bazı endokrin ürünler kişisel alışkanlıklardan, yaşam tarzından, meslekten etkilenir. Kimi zaman patojenik mikrobiyal türler de üretilir, bu da tiroit bozukluklarına yol açabilir
Beslenmeyi probiyotiklerle desteklemek tiroit hormon düzeyini olumlu yönde etkiler. intestinal dengeyi korur, yararlı mikroorganizmaların gelişimini kolaylaştırır.